Năm 2016, gia đình bà Lý Thị Hạnh bắt đầu khôi phục lại nghề

Thôn Bản Cám Thượng hiện có 107 hộ dân với hơn 500 nhân khẩu, đều là đồng bào dân tộc Dao. Không ai nhớ chính xác nghề dệt thổ cẩm xuất hiện từ bao giờ, chỉ biết rằng nghề đã gắn bó với bản làng từ lâu, nhất là với đồng bào người Dao Tiền. Trong những ngôi nhà đơn sơ, bên khung cửi mộc mạc, những tấm vải với hoa văn cầu kỳ, những bộ trang phục truyền thống vẫn được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo và sự kiên nhẫn của người phụ nữ. Từ váy, áo, khăn, mũ đến quấn chân… tất cả đều được làm hoàn toàn thủ công để phục vụ sinh hoạt hằng ngày của gia đình và cộng đồng. Không chỉ đơn thuần là những bộ trang phục truyền thống, mỗi sản phẩm còn chứa đựng giá trị văn hóa, thể hiện bản sắc riêng của đồng bào Dao Tiền nơi đây.

Để hoàn thiện một sản phẩm thổ cẩm, người phụ nữ phải trải qua nhiều công đoạn công phu như luộc sợi, nhuộm màu, quay sợi, dệt vải, thêu hoa văn, may viền, đính khuy… Tất cả đều được làm thủ công, chính điều đó đã tạo nên vẻ đẹp riêng và giá trị đặc sắc cho từng sản phẩm.

Điểm nổi bật của các sản phẩm thổ cẩm là những hoa văn thêu tay tinh xảo, lấy cảm hứng từ hình ảnh quen thuộc trong cuộc sống như hoa lá, cỏ cây, muông thú. Không có khuôn mẫu sẵn, mỗi họa tiết đều được người phụ nữ ghi nhớ và tái hiện bằng kinh nghiệm cùng sự sáng tạo của mình. Qua từng đường kim, mũi chỉ và sắc màu trên tấm vải, có thể cảm nhận được sự khéo léo, tinh tế cùng những tâm tư, tình cảm mà người Dao Tiền gửi gắm vào từng sản phẩm.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở Bản Cám Thượng vẫn được những phụ nữ Dao Tiền âm thầm gìn giữ bằng tình yêu và sự gắn bó với nghề. Tuy nhiên, trước tác động của đời sống xã hội và sự khan hiếm của nguồn nguyên liệu, nghề dệt thủ công nơi đây đang dần bị thu hẹp. Hầu hết phụ nữ trong thôn đều biết dệt, thêu thổ cẩm song chỉ còn gần chục hộ người Dao Tiền còn duy trì nghề này.

Bà Lý Thị Hạnh, sinh năm 1969, là một trong những người vẫn bền bỉ giữ nghề ở Bản Cám Thượng. Bà cho biết, mình học dệt từ nhỏ qua sự truyền dạy của những người đi trước. Trước đây, nhiều hộ trong thôn đều duy trì nghề dệt, nhưng khoảng những năm 1998 - 1999, do cây chàm (loài cây dùng để nhuộm vải) ngày càng khan hiếm nên nhiều gia đình đã không còn duy trì công việc này. Đến năm 2016, gia đình bà bắt đầu trồng lại cây chàm và từng bước khôi phục nghề truyền thống.

Theo bà Hạnh, để dệt được một tấm vải thường cần bốn người phụ nữ cùng tham gia, mỗi người đảm nhận một công đoạn khác nhau. Các dụng cụ dệt hiện nay vẫn là đồ do cha ông để lại. Sợi được mua từ các xã lân cận, mang về xử lý rồi mới đưa vào dệt. “Dân tộc Dao Tiền nơi đây không thể quên được nghề này”, bà Hạnh chia sẻ. Hiện bà có thể tự làm hoàn chỉnh nhiều sản phẩm như váy, áo, khăn, mũ, túi nải…

Người phụ nữ Dao Tiền thôn Bản Cám Thượng vẫn miệt mài duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống bằng phương pháp thủ công

Không chỉ bà Hạnh, những người phụ nữ Dao Tiền lớn tuổi trong thôn vẫn miệt mài giữ nghề. Ngồi bên chiếc khung cửi đặt trong nhà, bà Đặng Thị Mụi cho biết, bà học dệt từ năm 12 tuổi. Trước đây, hầu như con gái trong làng ai cũng biết dệt, khoảng 15 - 16 tuổi đã thành thạo nghề, thậm chí nhiều người đã biết thêu thùa từ nhỏ.

Để hoàn thiện một chiếc khăn, bà Mụi phải mất khoảng một tháng, còn một bộ trang phục có khi kéo dài tới cả năm nếu chỉ tranh thủ làm lúc rảnh rỗi như khi đi chăn trâu hay buổi tối sau bữa cơm. Nếu tập trung làm liên tục, mỗi bộ trang phục cũng mất khoảng một tháng mới hoàn thành. Có những hôm bà miệt mài kéo sợi đến tận khuya mới nghỉ.

Mỗi năm, bà Mụi kéo khoảng 4 – 5 kg sợi để phục vụ nhu cầu của gia đình. Khoảng tháng 5, tháng 6 âm lịch hằng năm, bà lại lên rừng tìm cây chàm để nhuộm vải. Tuy nhiên hiện nay, cây chàm ngày càng khan hiếm nên việc tìm kiếm gặp nhiều khó khăn. Công đoạn xử lý sợi cũng rất cầu kỳ, gia đình bà còn có tục chọn ngày tốt để kéo sợi với mong muốn sợi không bị rối và tránh điều không may.

Dù thế hệ trẻ ngày nay không còn gắn bó, mặn mà với nghề dệt truyền thống, bà Mụi vẫn kiên trì truyền dạy cho con cháu mỗi dịp nghỉ hè. Đến nay, con dâu bà cũng đã biết thêu áo, làm khăn và làm được một số sản phẩm thổ cẩm truyền thống của dân tộc.

Trong đời sống tinh thần của người Dao Tiền, các sản phẩm thổ cẩm giữ vai trò quan trọng, thường được sử dụng trong các dịp lễ, tết, cưới hỏi, đón dâu hay lễ cấp sắc của nam giới. Theo phong tục địa phương, con trai đủ 12 tuổi sẽ được làm lễ cấp sắc - nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành. Trong dịp này, các cháu thường được tặng áo thổ cẩm truyền thống như một món quà ý nghĩa. Con gái khi đi lấy chồng cũng thường được gia đình hai bên tặng những bộ trang phục thổ cẩm truyền thống.

Chị Lý Thị Diễu, Chi hội trưởng Chi Hội Phụ nữ thôn Bản Cám Thượng cho biết, nghề dệt thổ cẩm thủ công nơi đây mang đậm bản sắc dân tộc Dao Tiền. Tuy nhiên, hiện phần lớn sản phẩm vẫn chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong gia đình, chưa phát triển thành hàng hóa phục vụ du lịch hay thương mại. Vì vậy, nghề dệt chưa thực sự tạo được việc làm và nguồn thu nhập ổn định cho phụ nữ địa phương.

Để nghề dệt thổ cẩm truyền thống tiếp tục được gìn giữ và phát triển, rất cần sự quan tâm, hỗ trợ của các cấp, ngành thông qua những cơ chế, chính sách phù hợp; đồng thời hỗ trợ nguồn nguyên liệu, quảng bá sản phẩm và tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận nghề truyền thống. Qua đó góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Dao Tiền ở Bản Cám Thượng cho hôm nay và mai sau./.

Ngọc Tú